Başak Nur GÖKÇAM

Üretilen her bir kilogram tekstilin havaya saldığı karbondioksit oranı 2 kilogramdır. Küresel ölçekte tekstil endüstrisi, toplam emisyonların yüzde 4 ila yüzde 10’unu oluşturmaktadır. Bu oranlar tek başına oldukça yüksek görünse de, 2050 yılına gelindiğinde tekstil endüstrisinin emisyon payının yüzde 26’ya yükselebileceği tahmin edilmektedir. Bunun yanı sıra, her yıl ortaya çıkan tekstil atığı miktarı 92 milyon ton civarındadır ve bu rakamın 2030 yılına kadar iki katına çıkabileceği öngörülmektedir. Peki, giderek büyüyen moda atığı sorunuyla dünya nasıl başa çıkacak? Avustralya’nın Melbourne kentindeki RMIT Üniversitesi araştırmacıları bu sorunun yanıtını bulmak için önemli bir çalışma gerçekleştirdi. Bu çalışma, alanında bir ilk olma özelliği taşırken, sonuçları Nature Cities dergisinde yayımlandı.

Araştırma kapsamında, Amsterdam, Austin, Berlin, Cenevre, Lüksemburg, Manchester, Melbourne, Oslo ve Toronta gibi şehirlerde tüketicilerin attığı kıyafetlerin ve diğer tekstil ürünlerinin akıbeti incelendi. Yapılan analizler sonucunda, Melbourne’den Manchester’a kadar birçok batı şehrinde tekstil atıklarının büyük ölçüde ihraç edildiği, çöplüklere gönderildiği veya çevreye atıldığı belirlendi. Araştırmanın en çarpıcı bulgusu ise hayır kurumları tarafından yapılan kıyafet bağışları ile ilgiliydi. Yardım kuruluşları, çok sayıda kullanılmamış giysi satıyor olsa da, bunların büyük çoğunluğunun kalitesiz olduğu ortaya çıktı. Yerel yönetimlerin bu atıkları yönetme konusunda çok az finansal getiri sağlaması nedeniyle, yardım kuruluşlarının bazı değerli ürünleri takas etmekte, kalanını ise ya atmakta ya da ihraç etmekte olduğu görüldü. Uzmanlar, bağışlanan kıyafetlerin büyük bir kısmının ihraç edildiği veya atıldığı için moda atığı sorunuyla mücadelede acil değişiklikler yapılması gerektiğini vurguladı.

Son 15 Yıldır Kalite Düşüyor

Melbourne’deki yardım kuruluşları, yüksek kalitede, genellikle eski ve ikinci el kıyafetleri Avrupa’ya ihraç ederken, şehrin bağımsız yeniden satış işletmeleri benzer kıyafetleri Avrupa veya ABD’ye ithal etmek zorunda kaldı. Genel olarak, hayır kurumları ve koleksiyoncular son 15-20 yıldır giysilerin kalitesinin düştüğünü ve bunun da yeniden satış potansiyelini azalttığını bildirdi. RMIT Üniversitesi’nden araştırmacı ve çalışmanın ortak yazarı Dr. Yassie Samie, “Yerel yönetimler ve yardım kuruluşlarının tekstil atıklarını yönetmek için daha fazla koordinasyon sağlaması gerekiyor” dedi. Araştırma kapsamında incelenen şehirlerdeki yerel yönetimlerin çoğunun, kamu alanları sağlamanın yanı sıra yardım amaçlı çöp kutuları ve ticari satıcılar için lisans vermekten öte tekstil atıklarıyla ilgilenmediği görüldü. Melbourne gibi şehirlerde yerel yönetimler, atılan tekstil atıklarını geri dönüşüm veya yeniden kullanım tesislerine yönlendirmek yerine doğrudan çöp sahalarına göndermektedir. Dr. Samie, “Bu, gerçek sistemsel değişimi yönlendirecek mekanizma ve teşviklerin eksikliğini gösteriyor” şeklinde değerlendirmelerde bulundu.

En Çok Atık Çıkaranların Düzenlemesi Yok

Avrupa Birliği Üye Devletleri, Ocak 2025’ten itibaren kullanılmış tekstiller için ayrı toplama sistemleri kurmak zorunda kalacak. Ancak, kişi başına en fazla tekstil atığı bertaraf eden ülkeler olan Avustralya ve ABD’de böyle bir düzenleme mevcut değildir.

Moda Reklam Yasağı

Hızlı modaya yerel alternatiflerin, yeniden satış, takas ve tamir gibi, tanıtımının teşvik edilmesinin önemine vurgu yapan RMIT Üniversitesi araştırmacısı Dr. Yassie Samie, “İkinci el perakendecileri gibi sürdürülebilir moda girişimleri, moda markalarının büyük pazarlama bütçeleri ve uygun lokasyonlarıyla rekabet etmekte zorlanıyor. Hızlı moda alternatifleri mevcut, ancak şehirlerin tekstil atıklarını önemli ölçüde azaltma potansiyellerine rağmen yeterince tanıtılmıyorlar” şeklinde konuştu. Çalışmanın yazarları, bu alternatiflere daha fazla alan yaratmak amacıyla şehirlerde moda reklamlarının yasaklanması çağrısında bulundu.

Amsterdam’da Teşvik Var

Amsterdam’da ise durum tam tersi bir eğilim göstermektedir. Belediyelerin, istenmeyen giysilerin toplanmasını ve ayrılmasını yönettiği, tek kullanımlık olanlar da dahil olmak üzere tüm tekstil ürünlerinin toplanmasını teşvik ettiği gözlemlenmiştir.